Lesson 04: 六书 (Lục Thư — 6 loại chữ)

6 nguyên lý tạo chữ Hán do Hứa Thận hệ thống hoá năm 100 SCN. Tin tốt: ~80% chữ Hán hiện đại là hình thanh (bộ + âm) — nắm pattern thì đoán được rất nhiều chữ.

1. Tổng quan 6 loại

1
象形
Tượng hình
~4%
Vẽ vật
2
指事
Chỉ sự
~1%
Ký hiệu
3
会意
Hội ý
~13%
Ghép nghĩa
4
形声
Hình thanh ⭐
~80%
Bộ + âm
5
转注
Chuyển chú
~1%
Mở rộng
6
假借
Giả tá
~1%
Mượn âm

2. 象形 Tượng hình — vẽ vật

山
shān
núi
3 đỉnh núi
水
shuǐ
nước
Dòng nước chảy
日
rì
mặt trời
Hình tròn có chấm
月
yuè
trăng
Trăng khuyết
火
huǒ
lửa
Ngọn lửa
木
mù
cây
Thân + cành + rễ
人
rén
người
Người đứng nghiêng
口
kǒu
miệng
Miệng há
鱼
yú
cá
Hình con cá
马
mǎ
ngựa
Ngựa có bờm + đuôi

3. 指事 Chỉ sự — ký hiệu trừu tượng

上
shàng
trên
Dấu chỉ phía trên ngang
下
xià
dưới
Dấu chỉ phía dưới ngang
一
yī
một
1 nét ngang
二
èr
hai
2 nét ngang
本
běn
gốc, cốt
木 + dấu phần gốc
末
mò
ngọn
木 + dấu phần ngọn

4. 会意 Hội ý — ghép nghĩa

2+ phần đơn ghép thành nghĩa mới theo logic. Cách dễ nhớ chữ nhất.

休
xiū
nghỉ
人 + 木 = người tựa cây
林
lín
rừng
木 + 木 = 2 cây
森
sēn
rừng rậm
木 ×3 = rất nhiều cây
明
míng
sáng
日 + 月 = trời + trăng
好
hǎo
tốt
女 + 子 = mẹ con
信
xìn
tin
人 + 言 = lời người
男
nán
đàn ông
田 + 力 = sức ở ruộng
安
ān
bình an
宀 + 女 = phụ nữ ở nhà
看
kàn
xem
手 + 目 = tay che mắt
尖
jiān
nhọn
小 trên + 大 dưới = nhọn

5. 形声 Hình thanh ⭐ — 80% chữ Hán

Bộ nghĩa (hồng) + bộ âm (xanh). Phổ biến nhất.

Thử: khám phá hình thanh — 80% chữ Hán thuộc loại này: nắm bộ thủ + thanh bàng là mở được phần lớn kho chữ.

ChữPinyinBộ nghĩaBộ âmLogic
妈mā女 nữ马 mǎphụ nữ + âm "ma" = mẹ🔊
河hé氵 thuỷ可 kě (cổ)nước + âm = sông🔊
湖hú氵胡 húnước + âm = hồ🔊
花huā艹 thảo化 huàcỏ + âm = hoa🔊
桌zhuō木 mộc卓 zhuógỗ + âm = bàn🔊
钱qián钅 kim戋 jiān (cổ)kim loại + âm = tiền🔊
想xiǎng心 tâm相 xiāngtim + âm = nghĩ🔊
怕pà忄 tâm白 báitim + âm = sợ🔊
饭fàn饣 thực反 fǎnăn + âm = cơm🔊
话huà讠 ngôn舌 shénói + âm cổ = lời🔊
跑pǎo足 túc包 bāochân + âm = chạy🔊
跳tiào足兆 zhàochân + âm = nhảy🔊

⚠ Bộ âm trong chữ hình thanh KHÔNG phải lúc nào cũng khớp với phát âm hiện đại — vì âm tiếng Trung đã thay đổi qua hơn 3000 năm. Bộ âm chỉ gợi ý gần đúng.

6. 转注 Chuyển chú + 假借 Giả tá

2 loại hiếm, ít ví dụ rõ ràng trong chữ hiện đại.

转注 — Chuyển chú (mở rộng nghĩa)

Vd: 老 (lǎo — già) và 考 (kǎo — kiểm tra). Cùng nghĩa gốc "sống lâu/già", về sau phân hoá thành 2 chữ khác.

假借 — Giả tá (mượn âm)

ChữNghĩa cổMượn cho
来 láicây lúa mì"đến" (cùng âm với động từ cổ)
北 běiquay lưng"phía bắc" (sau lưng người Trung quay về nam)
我 wǒmột loại vũ khí"tôi" (mượn âm)

7. Vận dụng — đoán chữ mới

Quy trình:

  1. Xác định kết cấu chữ.
  2. Tìm bộ thủ (thường trái hoặc trên).
  3. Có bộ rõ + 1 thanh phù → hình thanh (80% khả năng).
  4. Đoán nghĩa từ bộ, đoán âm từ thanh phù.

Ví dụ: gặp chữ 沟 (chưa biết)

8. Tóm tắt