Lesson 06 — Chiến tranh Lạnh (1947–1991)
Hai siêu cường, hai hệ thống — cuộc cạnh tranh định hình thế giới trong 44 năm
1. Bản đồ thế giới hai khối (khoảng 1955–1985)
Cách dùng: Bấm các nút lọc để làm nổi bật từng nhóm nước. Bấm vào tên khu vực trên bản đồ để xem thông tin chi tiết. Màu xanh dương = khối NATO/phương Tây; đỏ = khối Xô Viết/Hiệp ước Warsaw; vàng = không liên kết; xám = ít gắn kết rõ ràng.
Khối NATO / phương Tây
Khối Xô Viết / Warsaw
Không liên kết / phức tạp
Bấm vào tên khu vực trên bản đồ để xem thông tin chi tiết về từng khu vực trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
2. Chuỗi thời gian: 1945–1991
Xanh dương = sự kiện nghiêng về phía Mỹ/NATO
Đỏ = sự kiện nghiêng về phía Liên Xô
Xanh lá = sự kiện chung / kết thúc · Teal = sự kiện hai bên cùng liên quan.
Hình thành đối đầu (1945–1955)
1945
Thế chiến thứ hai kết thúc — trật tự thế giới mới
Bước ngoặt
Mỹ và Liên Xô là hai siêu cường còn lại. Hội nghị Yalta (2/1945) và Potsdam (7–8/1945) phân chia ảnh hưởng. Liên Hợp Quốc thành lập 10/1945.
1947
Học thuyết Truman và Kế hoạch Marshall
Mỹ
Tổng thống Truman tuyên bố Mỹ sẽ hỗ trợ các nước chống lại chủ nghĩa cộng sản (3/1947). Kế hoạch Marshall viện trợ 13 tỷ USD tái thiết Tây Âu (1948–1952).
1948–1949
Phong tỏa Berlin và Cầu hàng không
Khủng hoảng
Liên Xô phong tỏa đường bộ vào Tây Berlin tháng 6/1948. Phương Tây đáp lại bằng cầu hàng không 11 tháng, hơn 200.000 lượt bay, 2,3 triệu tấn hàng. Liên Xô dỡ phong tỏa 5/1949.
4/4/1949
NATO thành lập
NATO
12 quốc gia ký Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương — nguyên tắc phòng thủ tập thể (Điều 5: tấn công một = tấn công tất cả).
29/8/1949
Liên Xô thử nghiệm bom nguyên tử đầu tiên
Liên Xô
Phá vỡ thế độc quyền hạt nhân của Mỹ chỉ sau 4 năm. Thế giới bước vào thời đại MAD — Hủy diệt lẫn nhau được đảm bảo.
1950–1953
Chiến tranh Triều Tiên
Chiến tranh ủy nhiệm
Bắc Triều Tiên (Liên Xô, Trung Quốc hỗ trợ) vs Nam Triều Tiên (Liên Hợp Quốc, Mỹ dẫn đầu). Đình chiến 7/1953 — ranh giới vĩ tuyến 38 gần như giữ nguyên.
14/5/1955
Hiệp ước Warsaw thành lập
Warsaw
8 quốc gia Đông Âu tham gia — phản ứng sau khi Tây Đức gia nhập NATO. Hai khối quân sự chính thức đối đầu nhau trên lãnh thổ châu Âu.
Đỉnh điểm căng thẳng (1957–1968)
4/10/1957
Sputnik 1 — Liên Xô phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên
Vũ trụ
Gây sốc chiến lược: công nghệ tên lửa phóng vệ tinh cũng là công nghệ tên lửa mang đầu đạn hạt nhân. Mỹ khởi động NASA (1958) và tăng tốc chương trình không gian.
13/8/1961
Bức tường Berlin bắt đầu xây dựng
Berlin
Ngăn làn sóng 3,5 triệu người Đông Đức chạy trốn sang Tây Berlin. Bức tường dài 155 km, tồn tại 28 năm — biểu tượng vật chất của Chiến tranh Lạnh.
Tháng 10/1962
Khủng hoảng tên lửa Cuba — thế giới gần chiến tranh hạt nhân nhất
Khủng hoảng hạt nhân
13 ngày đối đầu. Liên Xô đặt tên lửa ở Cuba (145 km từ Florida). Mỹ phong tỏa hải quân. Ngày 27/10: tàu ngầm Liên Xô suýt phóng ngư lôi hạt nhân. Giải quyết bằng thỏa thuận hai bên nhượng bộ.
20/7/1969
Apollo 11 — người đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăng
Vũ trụ
Neil Armstrong và Buzz Aldrin (Mỹ) đặt chân lên Mặt Trăng — điểm kết thúc của cuộc đua không gian theo nghĩa biểu tượng nhất. Hơn 600 triệu người xem trực tiếp qua TV.
Hòa hoãn và leo thang lại (1969–1985)
1972
SALT I và Nixon thăm Trung Quốc
Hòa hoãn
Hiệp ước SALT I giới hạn vũ khí chiến lược Mỹ–Xô. Nixon thăm Trung Quốc — bình thường hóa quan hệ, thay đổi địa chính trị toàn cầu.
12/1979
Liên Xô xâm lược Afghanistan
Chiến tranh ủy nhiệm
Cuộc chiến kéo dài 9 năm (đến 2/1989), gần 15.000 lính Liên Xô tử trận. Tiêu hao nguồn lực, giảm uy tín — thường được gọi là "Việt Nam của Liên Xô".
Tan rã và kết thúc (1985–1991)
3/1985
Gorbachev — glasnost và perestroika
Cải tổ
Mikhail Gorbachev lên nắm quyền, khởi động glasnost (công khai thông tin) và perestroika (tái cơ cấu kinh tế). Mục tiêu: cứu hệ thống Xô Viết. Kết quả: tạo lực ly tâm không kiểm soát được.
9/11/1989
Bức tường Berlin sụp đổ
Bước ngoặt
Chính quyền Đông Đức thông báo mở cửa biên giới. Người dân đổ ra đập phá bức tường. Biểu tượng mạnh nhất của Chiến tranh Lạnh sụp đổ trước ống kính toàn thế giới.
25/12/1991
Liên Xô chính thức tan rã — Chiến tranh Lạnh kết thúc
Kết thúc
Gorbachev từ chức. Cờ Liên Xô hạ xuống Điện Kremlin. 15 quốc gia độc lập ra đời. Sau 44 năm, Chiến tranh Lạnh kết thúc không bằng tiếng súng mà bằng sự tan rã nội bộ.
3. Các điểm nóng tiêu biểu (bấm để xem chi tiết)
Bấm vào biểu tượng điểm nóng trên bản đồ để xem chi tiết về từng cuộc khủng hoảng. Điểm nóng màu đỏ = có xung đột vũ trang; vàng = khủng hoảng chính trị–hạt nhân.