Lesson 04 — Thế chiến thứ nhất (1914–1918)
Nguyên nhân MAIN · Bản đồ hai phe · Chiến tranh chiến hào · Bước ngoặt 1917 · Hòa ước Versailles
1. Bản đồ hai phe tại châu Âu (khoảng 1915–1916)
Cách dùng: Di chuột qua (hoặc chạm) vào từng quốc gia để xem tên và phe tham chiến. Màu xanh dương = phe Hiệp ước (Entente), đỏ = phe Trung tâm (Central Powers), vàng = Ottoman, xám = trung lập. Bản đồ phản ánh giai đoạn khoảng 1915–1916.
Phe Hiệp ước / Entente
Phe Trung tâm / Central Powers
Đế chế Ottoman (Trung tâm)
Trung lập
Mặt trận phía Tây (đường đỏ đứt nét): Chiến tuyến chạy từ Eo biển Manche (Bắc) xuống biên giới Thụy Sĩ (Nam) — khoảng 700 km chiến hào bế tắc từ cuối 1914 đến 1918.
Điểm Sarajevo (chấm vàng): Nơi xảy ra vụ ám sát Thái tử Franz Ferdinand ngày 28/6/1914 — ngòi nổ kích hoạt Thế chiến I.
2. Mô hình MAIN — Bốn nguyên nhân sâu xa
Bấm vào từng ô M–A–I–N để xem chi tiết nguyên nhân và ví dụ cụ thể.
M
Militarism
Chủ nghĩa quân phiệt
A
Alliances
Hệ thống liên minh
I
Imperialism
Chủ nghĩa đế quốc
N
Nationalism
Chủ nghĩa dân tộc
3. Chuỗi thời gian: 1914–1919
Bùng nổ chiến tranh (1914)
28/6/1914
Vụ ám sát tại Sarajevo
Ngòi nổ
Thái tử Áo–Hung Franz Ferdinand và phu nhân bị Gavrilo Princip ám sát. Áo–Hung đổ lỗi cho Serbia và yêu cầu điều tra chung.
5–6/7/1914
"Tấm séc trắng" — Đức đảm bảo ủng hộ Áo–Hung
Đức hứa ủng hộ "vô điều kiện" Áo–Hung — quyết định leo thang quan trọng nhất trong cuộc khủng hoảng tháng 7.
28/7/1914
Áo–Hung tuyên chiến với Serbia
Bắt đầu
Pháo kích Belgrade bắt đầu. Cơ chế dây chuyền liên minh kích hoạt: Nga động viên quân đội bảo vệ Serbia.
1–4/8/1914
Chiến tranh lan toàn châu Âu
Toàn diện
1/8: Đức tuyên chiến Nga. 3/8: Đức tuyên chiến Pháp. 4/8: Đức xâm lược Bỉ — Anh tuyên chiến với Đức. Chỉ trong 1 tuần, toàn bộ châu Âu bị kéo vào chiến tranh.
Tháng 8/1914
Trận Tannenberg — Đức đánh bại Nga ở phía Đông
Phía Đông
Theo ước tính, Nga mất khoảng 170.000 người (thương vong và bị bắt). Mặt trận phía Đông lưu động hơn phía Tây nhưng tổn thất rất lớn.
Tháng 9/1914
Trận sông Marne — Kế hoạch Schlieffen thất bại
Phía Tây
Pháp và Anh chặn đứng bước tiến của Đức. Đức không thể đánh nhanh tiêu diệt Pháp trong 6 tuần. Cả hai bên bắt đầu đào chiến hào.
Bế tắc chiến hào (1914–1916)
Cuối 1914
Mặt trận phía Tây hình thành — 700 km chiến hào
Từ Eo biển Manche đến biên giới Thụy Sĩ, cả hai bên đào chiến hào liên tục. Chiến tranh vận động biến thành chiến tranh vị trí.
22/4/1915
Ypres — Đức dùng hơi độc chlorine lần đầu tiên
Vũ khí mới
Đức thả 150 tấn khí chlorine dọc mặt trận 6km. Gây thương vong lớn và kinh hoàng tâm lý. Sau đó cả hai bên đều phát triển và sử dụng hóa học vũ khí.
2–12/1916
Trận Verdun — Biểu tượng tổn thất khổng lồ
Quyết định
Theo ước tính, khoảng 700.000 thương vong hai phía sau 10 tháng giao tranh. Đức không đạt mục tiêu chiến lược. Verdun trở thành biểu tượng thế hệ bị thiêu rụi bởi chiến tranh.
1/7/1916
Ngày đầu Trận Somme — ~57.000 thương vong quân Anh
Bi thảm nhất
Ngày 1/7/1916 là một trong những ngày tổn thất lớn nhất trong lịch sử quân đội Anh (số liệu theo ước tính). Tuy nhiên xe tăng được thử nghiệm lần đầu tháng 9/1916 — bước đầu phá bế tắc.
Bước ngoặt (1917)
1/2/1917
Đức tái khởi động chiến tranh tàu ngầm không hạn chế
Đánh chìm mọi tàu tiến vào vùng biển Anh — kể cả tàu trung lập. Mục tiêu: cô lập Anh trước khi Đồng minh có thêm tiếp viện.
2–3/1917
Cách mạng Tháng Hai — Sa hoàng Nicholas II thoái vị
Quân đội Nga kiệt sức, nạn đói tại Petrograd. Chính phủ lâm thời thay thế nhưng tiếp tục chiến tranh — quyết định tai hại, bị Bolshevik khai thác.
3/1917
Điện Zimmermann bị tiết lộ
Tình báo Anh giải mã điện của Đức đề nghị Mexico tấn công Mỹ để đổi lấy Texas, New Mexico, Arizona. Dư luận Mỹ đảo chiều mạnh.
6/4/1917
Mỹ tuyên chiến với Đức
Bước ngoặt
Sau tàu ngầm Đức và Điện Zimmermann, Tổng thống Wilson xin Quốc hội tuyên chiến. Hơn 2 triệu binh sĩ Mỹ sẽ đến châu Âu — nguồn lực tươi mới quyết định.
7/11/1917
Cách mạng Tháng Mười — Bolshevik lên nắm quyền
Bước ngoặt
Lenin lật đổ Chính phủ lâm thời. Khẩu hiệu: "Hòa bình, Ruộng đất, Bánh mì." Nga bắt đầu đàm phán hòa bình với Đức.
Kết thúc & Hậu chiến (1918–1919)
3/3/1918
Hòa ước Brest-Litovsk
Nga rút
Nga nhượng lãnh thổ rộng lớn (Ba Lan, Phần Lan, Ukraine, các nước Baltic) và trả bồi thường. Đức chuyển gần 1 triệu quân sang phía Tây.
3–7/1918
Cuộc tấn công mùa xuân của Đức thất bại
Phía Tây
Kaiserschlacht — "Trận chiến của Hoàng đế": đột phá ban đầu nhưng không thể khai thác. Lực lượng Đức kiệt sức; quân Mỹ đến ngày càng nhiều.
8/1918
"Ngày đen tối của quân đội Đức" — Amiens
Đồng minh phản công tại Amiens với xe tăng và bộ binh phối hợp — mô hình chiến thuật mới phá vỡ phòng tuyến Đức. Bộ Tổng tham mưu Đức thừa nhận không thể thắng.
9–11/11/1918
Sụp đổ phe Trung tâm và đình chiến
Kết thúc
Bulgaria (9/9), Ottoman (10/30), Áo–Hung (11/3) lần lượt đình chiến. 9/11: Kaiser Wilhelm II thoái vị. 11/11/1918, 11 giờ sáng: Đình chiến có hiệu lực. Thế chiến I chính thức kết thúc.
28/6/1919
Hòa ước Versailles
Hòa ước
Ký tại Cung điện Versailles — đúng 5 năm sau vụ ám sát Sarajevo. Áp đặt lên Đức: điều khoản lỗi chiến tranh, 132 tỷ Mark vàng bồi thường, mất 13% lãnh thổ, giải giáp.