Lesson 03 — Chủ nghĩa đế quốc & Chủ nghĩa dân tộc (thế kỉ XIX)

Thống nhất Ý & Đức · Tranh giành châu Phi · Hệ quả thực dân · Căng thẳng dẫn tới Thế chiến I

1. Bản đồ: Phân chia châu Phi sau Hội nghị Berlin

Cách dùng: Nhấn Bước tiếp theo để xem từng giai đoạn xâm chiếm châu Phi, từ năm 1880 (phần lớn còn độc lập) tới năm 1914 (gần như toàn bộ thuộc địa). Nhấn vào số thứ tự để chuyển nhanh.

Anh (UK) Pháp Đức Bỉ (Congo) Bồ Đào Nha Ý Tây Ban Nha Độc lập

Nhấn Bắt đầu để xem quá trình phân chia châu Phi từng giai đoạn.

2. Chuỗi thời gian: Chủ nghĩa dân tộc & Đế quốc (1848–1914)

Chủ nghĩa dân tộc châu Âu

1848

"Mùa xuân của các dân tộc" — làn sóng cách mạng châu Âu Dân tộc

Cách mạng nổ ra ở Pháp, Đức, Áo, Hungary, Ý, Ba Lan. Hầu hết thất bại về mặt chính trị ngay tức thì, nhưng gieo rắc ý thức dân tộc sâu rộng và không thể đảo ngược.

1859–1861

Thống nhất nước Ý giai đoạn đầu (Risorgimento) Ý thống nhất

Cavour liên minh với Pháp đánh Áo (1859). Garibaldi chinh phục Nam Ý bằng "Nghìn tay áo đỏ" (1860). Vương quốc Ý thành lập 17/3/1861 — Victor Emmanuel II là vua đầu tiên.

1862

Bismarck trở thành Thủ tướng Phổ Đức

Bismarck tuyên bố trước Nghị viện: "Những vấn đề lớn không được giải quyết bằng bài phát biểu — mà bằng máu và sắt thép." Chiến lược Blut und Eisen bắt đầu.

1866

Chiến tranh Austro-Prussian (7 tuần) — Phổ thắng Chiến tranh

Phổ đánh bại Áo tại Königgrätz trong 7 tuần. Áo bị loại khỏi cạnh tranh Đức; Liên bang Bắc Đức ra đời dưới quyền Phổ. Venetia sáp nhập Ý.

1870–1871

Chiến tranh Pháp–Phổ: Napoleon III bị bắt, Đức thống nhất Bước ngoặt

Napoleon III bại trận tại Sedan (9/1870). Paris bị vây hãm. 18/1/1871: Đế quốc Đức (Deutsches Kaiserreich) tuyên bố thành lập tại Versailles. Pháp mất Alsace-Lorraine — vết thương quốc gia kéo dài tới 1914.

1870

Giáo hoàng quốc sụp đổ — Roma trở thành thủ đô Ý

Quân Ý tiến vào Roma sau khi Pháp rút quân. Thống nhất nước Ý hoàn tất. Giáo hoàng Pius IX tự xem mình là "tù nhân trong Vatican" — xung đột Nhà thờ-Nhà nước kéo dài tới 1929.

Chủ nghĩa đế quốc & Tranh giành thuộc địa

1857

Cuộc nổi dậy Sepoy (Ấn Độ) — phong trào kháng thuộc địa đầu tiên lớn Kháng cự

Binh lính Ấn Độ trong quân đội Công ty Đông Ấn nổi dậy, nhanh chóng lan sang nông dân. Anh đàn áp bằng vũ lực; chuyển sang cai trị trực tiếp qua Đế quốc Ấn Độ (British Raj) từ 1858.

1882

Anh chiếm đóng Ai Cập (bảo hộ thực chất)

Dưới danh nghĩa bảo vệ kênh đào Suez và ổn định tài chính, Anh chiếm Ai Cập. Đây là ví dụ điển hình về "đế quốc phi chính thức" trở thành kiểm soát trực tiếp.

1884–1885

Hội nghị Berlin — đặt quy tắc cho "Cuộc tranh giành châu Phi" Quyết định

15 cường quốc (không có đại diện châu Phi). Nguyên tắc "chiếm đóng hiệu quả": cắm cờ chưa đủ — phải thực sự kiểm soát. Leopold II nhận Nhà nước Tự do Congo (76 lần diện tích Bỉ).

1885

Pháp hoàn thành kiểm soát Đông Dương — Liên bang Indochine 1887 Đông Nam Á

Sau nhiều chiến dịch quân sự (1858–1885) và Phong trào Cần Vương (1885–1895), Pháp kiểm soát Việt Nam, Campuchia, và sau đó Lào. Khai thác cao su, lúa gạo, than phục vụ chính quốc.

1896

Trận Adwa — Ethiopia đánh bại quân Ý Kháng cự thành công

Quân đội Ethiopia dưới quyền Menelik II đánh bại 17.000 quân Ý tại Adwa (1–2/3/1896). Thất bại quân sự hiếm hoi của châu Âu trước châu Phi — Ethiopia giữ được độc lập. Nguồn cảm hứng cho phong trào chống thuộc địa toàn cầu.

1899–1902

Chiến tranh Boer (Nam Phi) — Anh vs. Boers (Hà Lan gốc) Chiến tranh

Anh dùng hơn 400.000 quân để chinh phục các nhà nước Boer ở Nam Phi (lý do: vàng và kim cương Transvaal). Trại tập trung người dân Boer gây thương vong dân thường — dư luận quốc tế phẫn nộ. Chi phí đế quốc bắt đầu bị đặt câu hỏi.

1904–1908

Thảm họa Congo dưới Leopold II bị phát lộ Nhân đạo

Các nhà báo và nhà hoạt động (Roger Casement, E.D. Morel) công bố bằng chứng về cưỡng bức lao động, cắt tay, thảm sát ở Congo. Ước tính hàng triệu người chết (số liệu còn khác nhau). Bỉ tiếp quản Congo từ Leopold năm 1908.

Mâu thuẫn & Tích tụ căng thẳng → Thế chiến I

1905–1906

Khủng hoảng Morocco I — Đức thách thức Pháp Khủng hoảng

Kaiser Wilhelm II đến Tangier (Morocco) tuyên bố ủng hộ Morocco độc lập — thách thức ảnh hưởng Pháp. Hội nghị Algeciras: Pháp thắng ngoại giao, Đức bị cô lập; Anh-Pháp xích lại gần hơn.

1908

Áo-Hungary sáp nhập Bosnia-Herzegovina Khủng hoảng

Áo-Hungary sáp nhập Bosnia chính thức, phớt lờ Serbia và Nga. Serbia muốn thống nhất người Nam Slavic; Nga bị buộc nhượng bộ — cay đắng, quyết không tái diễn. Balkan ngày càng căng thẳng.

1911

Khủng hoảng Morocco II (Agadir) — đỉnh điểm cạnh tranh Khủng hoảng

Đức đưa tàu chiến Panther tới cảng Agadir — đòi "bồi thường" cho việc Pháp mở rộng ở Morocco. Pháp và Anh phản ứng cứng rắn. Đức nhận nhượng bộ nhỏ ở Congo nhưng dư luận Đức tức giận — áp lực nội bộ tăng.

1912–1913

Hai cuộc Chiến tranh Balkan — Serbia lớn mạnh Balkan

Liên minh Balkan đánh Ottoman (1912); sau đó các đồng minh đánh lẫn nhau (1913). Kết quả: Serbia tăng gấp đôi lãnh thổ — càng đe dọa Áo-Hungary. Áo-Hungary quyết sẽ không nhượng bộ thêm.

28/6/1914

Thái tử Franz Ferdinand bị ám sát tại Sarajevo Ngòi nổ

Gavrilo Princip (thành viên tổ chức Pan-Slavic "Bàn tay Đen") ám sát Thái tử Áo-Hungary. Cơ chế liên minh kích hoạt: Áo → Serbia → Nga → Đức → Pháp → Anh. Thế chiến I bùng nổ tháng 8/1914. Xem: Lesson 04.

3. Bốn động lực của chủ nghĩa đế quốc

Nhấn vào mỗi thẻ để xem giải thích chi tiết và ví dụ lịch sử cụ thể. Bốn động lực này đan xen và củng cố lẫn nhau — không hoạt động độc lập.

💲

Kinh tế

Nguyên liệu thô + Thị trường tiêu thụ + Đầu tư tư bản

👑

Chính trị & Uy thế

Cạnh tranh cường quốc + Căn cứ hải quân + Cân bằng quyền lực

🕮

Tư tưởng & Diễn ngôn

"Sứ mệnh khai hóa" + Social Darwinism + Thiên Chúa giáo truyền đạo

⚙

Công nghệ & Quân sự

Súng Maxim + Tàu hơi nước + Quinine + Điện báo

4. Sơ đồ: Từ đế quốc chủ nghĩa tới Thế chiến I