Lesson 06 — Cải cách tôn giáo (Reformation)
Từ 95 luận đề của Luther (1517) đến Hòa ước Westphalia (1648) — một thế kỉ biến động tôn giáo và chính trị làm thay đổi châu Âu
1. Bản đồ tôn giáo châu Âu sau Cải cách (khoảng 1600)
Cách dùng: Bấm vào từng vùng trên bản đồ để xem thông tin chi tiết về phân bố tôn giáo. Màu sắc thể hiện hệ phái chiếm đa số sau Cải cách tôn giáo.
Công giáo (Catholic)
Lutheran (Tin Lành Luther)
Calvinist / Cải cách
Anh giáo (Anglican)
Hỗn hợp / Phức tạp
2. Sơ đồ phân nhánh Kitô giáo phương Tây
Bấm vào từng nhánh để xem thông tin chi tiết về học thuyết, nguồn gốc và phân bố địa lý. Sơ đồ cho thấy Kitô giáo phương Tây phân hóa như thế nào từ thế kỉ XVI.
3. Chuỗi thời gian: 1517–1648
Cải cách Lutheran — Đức (1517–1530)
31/10/1517
Martin Luther gửi 95 luận đề
Khởi đầu
Luther gửi bản luận đề thần học về phép xá tội cho Tổng Giám mục tại Mainz. Được in và lan truyền khắp nước Đức trong vài tuần — điều chỉ có thể nhờ máy in Gutenberg (khoảng 1440). Đây là điểm khởi đầu quy ước của Cải cách.
1519
Tranh luận Leipzig — Luther thừa nhận đồng tình với Jan Hus
Trong cuộc tranh luận với Johann Eck, Luther bị buộc phải nhận rằng ông đồng ý với nhiều quan điểm của Jan Hus — người đã bị hành hình như dị giáo năm 1415. Bước ngoặt không thể quay lại.
1520
Leo X ra sắc lệnh Exsurge Domine — Luther đốt sắc lệnh
Giáo hoàng Leo X yêu cầu Luther rút lại 41 điểm trong 60 ngày. Luther đốt sắc lệnh công khai tại Wittenberg — một hành động thách thức chưa từng có.
Tháng 1/1521
Luther bị rút phép thông công
Ly giáo chính thức
Giáo hoàng Leo X rút phép thông công (excommunication) — Luther chính thức bị loại khỏi Giáo hội Công giáo.
Tháng 4/1521
Nghị hội Worms — Luther từ chối rút lại giáo lý
Trước Hoàng đế Charles V và toàn bộ các lãnh chúa Đế quốc, Luther từ chối rút lại bất kỳ giáo lý nào. Ông bị kết là dị giáo và đặt ngoài vòng pháp luật. Được Tuyển hầu tước Friedrich III xứ Sachsen bảo vệ và ẩn náu tại Lâu đài Wartburg.
1521–1522
Luther dịch Kinh Thánh sang tiếng Đức tại Wartburg
Hoàn thành Tân Ước tiếng Đức năm 1522; toàn bộ Kinh Thánh hoàn chỉnh năm 1534. Bản dịch này có ảnh hưởng lớn đến sự chuẩn hóa tiếng Đức hiện đại.
1524–1525
Chiến tranh Nông dân Đức
Xung đột
Nông dân diễn giải tư tưởng tự do tinh thần của Luther thành lời kêu gọi bình đẳng xã hội. Luther bác bỏ và ủng hộ dập tắt cuộc nổi dậy. Ước tính hơn 100.000 người chết.
1529
Nghị hội Speyer — ra đời thuật ngữ "Protestant"
Định danh
Phe Cải cách ký bản Protestatio phản đối việc hủy bỏ sự khoan nhượng với tư tưởng cải cách. Từ đó họ được gọi là "Protestants" — Tin Lành trong tiếng Việt.
Cải cách mở rộng — Calvin & Anh giáo (1530–1563)
1534
Đạo luật Tối cao — Ly giáo Anh chính thức
Anh giáo ra đời
Quốc hội Anh tuyên bố Henry VIII là "Người đứng đầu tối cao dưới trần thế của Giáo hội Anh". Ly giáo Anh khởi phát từ động lực chính trị — tranh chấp hôn nhân giữa Henry VIII và Giáo hoàng.
1536
Calvin xuất bản Institutio Christianae Religionis tại Basel
Hệ thống thần học Calvinist được trình bày có hệ thống. Đặc trưng: học thuyết tiền định (predestination) — Thiên Chúa đã quyết định từ trước vĩnh cửu ai được cứu rỗi.
1541
Calvin xây dựng thần quyền tại Geneva
Geneva trở thành "Rome của Tin Lành" — trung tâm đào tạo mục sư và phổ biến tư tưởng Calvin ra Pháp (Huguenots), Hà Lan, Scotland và sau này Bắc Mỹ.
Phản Cải cách Công giáo (1540–1563)
1540
Dòng Tên (Jesuits) được Giáo hoàng Paul III phê chuẩn
Phản Cải cách
Ignatius of Loyola thành lập Dòng Tên — lực lượng giáo dục và truyền giáo toàn cầu, kỷ luật quân sự, trung thành tuyệt đối với Giáo hoàng. Dòng Tên đóng vai trò quan trọng trong việc đưa Kitô giáo vào Việt Nam và phát triển chữ Quốc ngữ (Alexandre de Rhodes, 1651).
1545–1563
Công đồng Trento — Phản Cải cách chính thức
Công đồng
Ba giai đoạn họp tại Trento (bắc Ý). Kết quả: (1) Cải cách kỷ luật — cấm mua bán chức vụ, lập chủng viện đào tạo linh mục. (2) Thần học — bác bỏ hoàn toàn sola fide, sola scriptura; khẳng định quyền uy Giáo hoàng. Sự phân chia tôn giáo châu Âu trở nên cố định.
Chiến tranh tôn giáo châu Âu (1555–1648)
1555
Hòa ước Augsburg — cuius regio, eius religio
Hòa ước
Nguyên tắc "vùng của ai, tôn giáo của người đó" — mỗi vương công có quyền quyết định tôn giáo cho lãnh thổ (Công giáo hoặc Lutheran). Chưa bao gồm Calvinist — mầm mống xung đột tiếp theo.
1562–1598
Chiến tranh tôn giáo Pháp — Thảm sát Đêm Thánh Bartholomew
Xung đột
Xung đột giữa Công giáo và Huguenot (Calvin). Đỉnh điểm: 24/8/1572, hàng nghìn Huguenot bị giết tại Paris và các tỉnh. Kết thúc bằng Sắc lệnh Nantes (1598) của Henry IV — cho phép Huguenot thờ phụng tự do trong phạm vi hạn chế.
1568–1648
Chiến tranh Tám mươi Năm — Hà Lan giành độc lập
Hà Lan Tin Lành nổi dậy chống Tây Ban Nha Công giáo. Kết thúc bằng sự công nhận độc lập của Hà Lan tại Hòa ước Westphalia (1648).
23/5/1618
Sự kiện ném người qua cửa sổ ở Praha — bắt đầu Chiến tranh Ba Mươi Năm
Khởi đầu chiến tranh
Quý tộc Tin Lành Bohemia ném các đại diện Công giáo của Hoàng đế Habsburg qua cửa sổ lâu đài Praha. Đây là tín hiệu khởi đầu cuộc nổi dậy Bohemia chống quyền lực Habsburg, mở ra Chiến tranh Ba Mươi Năm — cuộc chiến tàn phá nhất châu Âu trước Thế chiến I.
1618–1648
Chiến tranh Ba Mươi Năm — thảm họa nhân đạo châu Âu
Chiến tranh
Cuộc chiến lan rộng từ Bohemia thành xung đột đế quốc toàn châu Âu. Dân số một số vùng Đức giảm 25–40%; vùng Bohemia mất khoảng 1/3 dân số do chiến tranh, đói kém và dịch bệnh (số liệu còn khác nhau giữa các nguồn).
1648
Hòa ước Westphalia — kết thúc kỷ nguyên chiến tranh tôn giáo
Westphalia
Hai hiệp ước ký tại Osnabrück và Münster: (1) Mở rộng Augsburg 1555 — nay bao gồm Calvinism. (2) Công nhận độc lập Hà Lan và Thụy Sĩ. (3) Đặt nền cho khái niệm chủ quyền quốc gia hiện đại — mỗi nhà nước có quyền tối cao trong lãnh thổ của mình. Kết thúc ý tưởng "đế quốc Kitô giáo thống nhất" dưới quyền Giáo hoàng hay Hoàng đế. Mở đường cho Khai sáng thế kỉ XVIII.