Lesson 03 — Các đế chế châu Á & Đế quốc Mông Cổ

Từ hoàng kim nhà Đường, phát minh nhà Tống, đến đế quốc liền thổ lớn nhất lịch sử và Pax Mongolica

1. Bản đồ động: bành trướng Đế quốc Mông Cổ

Cách dùng: Nhấn Bước tiếp theo hoặc bấm vào số thứ tự để xem từng giai đoạn bành trướng. Mỗi bước tô màu vùng lãnh thổ mới Mông Cổ kiểm soát.

Khởi đầu
Nhấn Bắt đầu để theo dõi bành trướng đế quốc Mông Cổ từ 1206 đến đỉnh cao.

2. Timeline: Đường → Tống → Nguyên → Minh

Thanh ngang phía trên thể hiện thời kỳ và độ dài tương đối các triều đại. Bên dưới là các mốc quan trọng theo thứ tự thời gian.

Nhà Đường (618–907)

618

Nhà Đường thành lập Ra đời

Lý Uyên lập triều sau khi nhà Tùy sụp đổ. Con ông là Đường Thái Tông (trị vì 626–649) tạo ra giai đoạn "Trinh Quán chi trị" và mở rộng lãnh thổ tới Trung Á.

690–705

Võ Tắc Thiên xưng đế Ngoại lệ lịch sử

Người phụ nữ duy nhất trong lịch sử Trung Hoa xưng đế chính thức, lập triều Võ Chu. Bà mở rộng khoa cử và thăng tiến người tài, bất kể gốc gác.

712–756

Khai Nguyên thịnh thế (Đường Huyền Tông) Đỉnh cao

Dân số ước tính 80 triệu người, kinh đô Trường An đạt hơn 1 triệu dân — thành phố quốc tế lớn nhất thế giới. Lý Bạch, Đỗ Phủ — thơ Đường rực rỡ nhất.

755–763

Loạn An Lộc Sơn Bước ngoặt

Tướng An Lộc Sơn chiếm Trường An, Đường Huyền Tông phải bỏ chạy. Mặc dù dẹp được, nhà Đường không bao giờ phục hồi hoàn toàn — sứ quân địa phương trở nên bán độc lập.

907

Nhà Đường sụp đổ — Ngũ Đại Thập Quốc

Sau Loạn Hoàng Sào (875–884) và nội chiến, Chu Ôn phế vua lập Hậu Lương. 53 năm phân liệt (907–960) với 5 triều đại ngắn ở miền Bắc và 10 vương quốc ở miền Nam.

Nhà Tống (960–1279)

960

Tống Thái Tổ thống nhất, lập nhà Tống Ra đời

Triệu Khuông Dận thống nhất phần lớn Trung Hoa. Kinh đô Biện Kinh (Kaifeng). Chủ trương "thượng văn hạ vũ" — ưu tiên văn quan, hạn chế quyền tướng.

~1040

Tất Thăng phát minh chữ in rời (Movable Type) Phát minh

Chữ rời bằng đất sét nung — tiền thân của máy in Gutenberg (1450). Cùng thời kỳ: la bàn hàng hải, thuốc súng trong quân sự, tiền giấy Jiaozi đều được hoàn thiện.

1127

Quân Kim chiếm Biện Kinh — Bắc Tống kết thúc Bước ngoặt

Sự kiện Tĩnh Khang: hoàng đế và thái thượng hoàng bị quân Nữ Chân bắt. Triều đình chạy xuống Nam Kinh, lập Nam Tống với kinh đô Lâm An (Hangzhou).

1279

Mông Cổ diệt Nam Tống — Trung Hoa thuộc nhà Nguyên

Hốt Tất Liệt hoàn thành chinh phục. Trận Nhai Môn: hoàng đế nhỏ và đoàn tùy tùng nhảy xuống biển. Nhà Tống kết thúc sau 319 năm.

Đế quốc Mông Cổ (1206–1368)

1206

Thành Cát Tư Hãn thống nhất thảo nguyên Khai sinh đế quốc

Đại Khurultai tại sông Onon: Temüjin được phong "Thành Cát Tư Hãn" — Đại Hãn của vũ trụ. Toàn bộ thảo nguyên Mông Cổ lần đầu thống nhất dưới một quyền lãnh đạo.

1215

Chiếm Trung Đô (Bắc Kinh) — chinh phục Kim bắt đầu

Quân Mông Cổ chiếm và đốt cháy kinh đô nhà Kim. Đây là lần đầu Mông Cổ đối đầu với một nền văn minh đô thị lớn — họ học kỹ thuật công thành từ tù binh Trung Hoa.

1219–1221

Chinh phục đế quốc Khwarezm (Trung Á / Iran) Chinh phạt

Samarkand, Bukhara, Nishapur bị tàn phá. Hệ thống tưới tiêu và đô thị Trung Á mất nhiều thế kỉ mới phục hồi. Ước tính hàng triệu người thiệt mạng (số liệu còn tranh luận).

1227

Thành Cát Tư Hãn mất — chia đế quốc cho 4 con

Đế quốc chia thành 4 ulus (hãn quốc): Mông Cổ–Trung Hoa (sau là nhà Nguyên), Kim Trướng (Golden Horde — Nga/Đông Âu), Chagatai (Trung Á), Ilkhanate (Ba Tư/Iraq).

1241

Kỵ binh Mông Cổ vào Ba Lan và Hungary Cực Tây

Thắng tại Legnica (Ba Lan) và Mohi (Hungary). Đạo quân trinh thám Mông Cổ cách Vienna chỉ 60km — rồi dừng lại vì tin Đại Hãn Ögedei mất. Châu Âu thoát hiểm may mắn.

1258

Baghdad thất thủ — Khalifate Abbasid kết thúc Sự kiện lớn

Hốt Tất Liệt sai em là Hülügu tấn công. Thư viện lớn nhất thế giới (Dar al-Hikma) bị phá. Khalifate Abbasid — trung tâm văn hóa Hồi giáo 500 năm — kết thúc. Sông Tigris đổi màu từ mực sách.

1271

Hốt Tất Liệt lập nhà Nguyên — Marco Polo Nhà Nguyên

Kinh đô Đại Đô (Bắc Kinh). Khoảng 1271–1295, Marco Polo thực hiện hành trình đến triều đình Hốt Tất Liệt, lưu trú ~17 năm. Ghi chép của ông khơi dậy tò mò châu Âu về châu Á.

1258, 1285, 1287–88

Ba lần xâm lược Đại Việt — thất bại cả ba Liên hệ VN

Nhà Trần dùng chiến thuật "vườn không nhà trống" và địa hình sông nước. Trận Bạch Đằng 1288: Trần Quốc Tuấn dùng cọc gỗ bịt sắt phá hạm đội Mông Cổ, bắt sống tướng Ô Mã Nhi.

1368

Người Hán lật đổ nhà Nguyên — nhà Minh ra đời

Chu Nguyên Chương (Hồng Vũ Đế), xuất thân nông dân, đánh đuổi quân Mông Cổ về thảo nguyên. Nhà Minh phục hưng văn hóa Hán, tái lập khoa cử, xây Tử Cấm Thành.

Nhà Minh (1368–1644)

1403–1424

Vĩnh Lạc Đế — dời đô Bắc Kinh, tài trợ Trịnh Hòa Vĩnh Lạc

Xây Tử Cấm Thành (1406–1420), dời đô từ Nam Kinh về Bắc Kinh (1421). Tài trợ 7 chuyến hải hành vĩ đại của Trịnh Hòa — đội tàu lớn nhất thế giới khi đó.

1405–1433

Bảy chuyến hải hành của Trịnh Hòa Hải hành

Đoàn thuyền đến Đông Nam Á, Ấn Độ, Ả Rập, Đông Phi. Chuyến đầu có 317 tàu, 28.000 người. Không xâm chiếm mà thiết lập quan hệ triều cống. Sau 1433: đình chỉ — Trung Hoa "đóng cửa biển."

1644

Nhà Minh sụp đổ — nhà Thanh (Mãn Châu) lên thay

Quân nông dân Li Zicheng chiếm Bắc Kinh, Sùng Trinh Đế tự tử. Quân Mãn Châu nhân cơ hội tiến vào, lập nhà Thanh (1644–1912) — triều đại phong kiến cuối cùng của Trung Hoa.

3. Bốn phát minh lớn thời Tống

Bấm vào từng phát minh để xem chi tiết về hoàn cảnh, tác động tại Trung Hoa, và ý nghĩa toàn cầu.

🖨

Kỹ thuật in (Movable Type)

Tống — Tất Thăng, ~1040

Chữ rời đất sét nung — tiền thân máy in Gutenberg 1450.

🧭

La bàn (Compass)

Tống — Hàng hải ~thế kỉ XI

Kim chỉ Nam ứng dụng vào hàng hải, mở đường cho phát kiến địa lý.

💥

Thuốc súng (Gunpowder)

Đường–Tống — ~thế kỉ IX–X

Từ pháo hoa đến vũ khí chiến tranh — thay đổi toàn bộ nghệ thuật quân sự.

💴

Tiền giấy (Paper Money)

Tống — Jiaozi, thế kỉ X–XI

Đồng tiền giấy chính phủ phát hành đầu tiên trên thế giới.

4. Con đường Tơ lụa & Pax Mongolica

Pax Mongolica (~1250–1350): Khi đế quốc Mông Cổ kiểm soát một dải liên tục từ Trung Quốc đến Đông Âu, Con đường Tơ lụa trở nên an toàn và sôi động chưa từng có. Hệ thống trạm ngựa Yam (~1.400 trạm) truyền tin 400 km/ngày.

Hai mặt của Pax Mongolica:
Tích cực: Marco Polo (1271–1295) ghi chép về phương Đông, bốn phát minh Trung Hoa lan sang châu Âu, gia vị và hàng hóa phương Đông sôi động.
Tiêu cực: Cái Chết Đen (1346–1353) — dịch hạch đi theo con đường thương mại, giết ~30–60% dân châu Âu và tỷ lệ cao ở Trung Đông.