Lesson 05 — La Mã: từ Cộng hòa tới Đế chế
Từ thành Rome nhỏ bé (509 TCN) đến đế chế làm chủ Địa Trung Hải — thể chế, chiến tranh và di sản
1. Bản đồ động: bành trướng của La Mã
Cách dùng: Nhấn Bước tiếp theo để xem từng giai đoạn bành trướng, hoặc bấm thẳng vào số thứ tự. Mỗi bước làm sáng vùng lãnh thổ mới La Mã kiểm soát.
Khởi đầu
Nhấn Bắt đầu để xem La Mã bành trướng theo từng giai đoạn lịch sử.
Nhấn Bắt đầu để xem La Mã bành trướng theo từng giai đoạn lịch sử.
2. Sơ đồ thể chế Cộng hòa La Mã
Bấm vào từng cơ quan để xem vai trò, quyền hạn và mối quan hệ kiểm soát lẫn nhau.
3. Chuỗi thời gian: 509 TCN → thế kỉ II SCN
Cộng hòa sơ kỳ
509 TCN
Lật đổ vương quyền — nền Cộng hòa ra đời
Thành lập
Vua Tarquinius Superbus bị trục xuất. Roma lập hệ thống Cộng hòa: hai chấp chính quan, Viện Nguyên lão, phân quyền để tránh độc tài.
494 TCN
Bình dân rút lui lên Mons Sacer
Cuộc "đình công chính trị" đầu tiên trong lịch sử — bình dân đòi quyền đại diện, mở ra giai đoạn Conflict of the Orders kéo dài hơn 200 năm.
451–450 TCN
Luật 12 Bảng (Twelve Tables)
Pháp lý
Luật được viết thành văn lần đầu tiên — bình dân có thể biết và viện dẫn. Nền tảng pháp lý La Mã và di sản luật dân sự hiện đại.
287 TCN
Luật Hortensia — kết thúc Conflict of the Orders
Quyết định của Hội đồng bình dân có giá trị như luật đối với mọi công dân. Bình dân đạt đỉnh quyền lực về mặt hình thức.
Chiến tranh Punic & bành trướng Địa Trung Hải
264 TCN
Thống nhất bán đảo Ý — bắt đầu Chiến tranh Punic I
La Mã hoàn thành kiểm soát Ý, rồi can thiệp vào Sicily, lần đầu đụng độ với Carthage — cường quốc hải quân Địa Trung Hải.
218 TCN
Hannibal vượt dãy Alps — Chiến tranh Punic II bắt đầu
Chiến lược
38.000 quân, 8.000 kỵ binh, 37 voi chiến vượt Alps trong mùa đông. Hannibal mang chiến tranh vào nội địa Ý thay vì chờ bị tấn công ở Bắc Phi.
216 TCN
Trận Cannae — thất bại nặng nề nhất La Mã
Quyết định
Hannibal bao vây và tiêu diệt 60.000–70.000 quân La Mã trong một ngày bằng chiến thuật "bao vây kép" (double envelopment). Kiệt tác chiến thuật — vẫn được nghiên cứu đến nay.
202 TCN
Trận Zama — Scipio Africanus đánh bại Hannibal
Scipio tấn công Bắc Phi, buộc Hannibal rút khỏi Ý. Tại Zama, Scipio dùng chính chiến thuật của Hannibal và thắng. Chiến tranh Punic II kết thúc.
146 TCN
Carthage bị phá hủy — La Mã làm chủ Địa Trung Hải
Chiến tranh Punic III kết thúc: Carthage bị san phẳng. Cùng năm La Mã cũng tiêu diệt Corinth. Mare Nostrum — "Biển của chúng ta" — không còn là ẩn dụ.
Khủng hoảng và sụp đổ Cộng hòa
133–121 TCN
Anh em Gracchus bị giết — bạo lực chính trị lần đầu
Khủng hoảng
Tiberius (133 TCN) và Gaius (121 TCN) Gracchus đề xuất cải cách đất đai, bị phe bảo thủ ám sát. Lần đầu trong lịch sử Cộng hòa, bạo lực chính trị được dùng để giải quyết tranh chấp — một tiền lệ nguy hiểm.
107 TCN
Cải cách quân đội Marius
Xóa yêu cầu tài sản khi nhập ngũ, hứa đất cho binh sĩ sau xuất ngũ. Hệ quả không chủ ý: quân đội trung thành với tướng hơn là nhà nước — mầm mống chế độ quân phiệt.
88 TCN
Sulla dẫn quân chiếm Rome — vượt ngưỡng Rubicon đầu tiên
Tiền lệ
Sulla là người đầu tiên trong lịch sử dẫn quân La Mã vào chiếm thành Roma. Hộp Pandora mở ra: từ nay ai có quân mạnh đủ có thể làm điều tương tự.
60 TCN
Tam hùng thứ nhất: Caesar – Pompey – Crassus
Liên minh bí mật giữa ba người quyền lực nhất La Mã để kiểm soát chính trị. Không chính thức nhưng thực tế chi phối mọi quyết định của Cộng hòa.
Tháng 1/49 TCN
Caesar vượt sông Rubicon — "Alea iacta est"
Không thể quay lại
"Con xúc xắc đã được tung." Caesar dẫn Quân đoàn XIII vượt ranh giới pháp lý vào nước Ý — hành động phản quốc theo luật La Mã. Nội chiến Caesar–Pompey bùng nổ.
15/3/44 TCN
Ides of March — Caesar bị ám sát
Bước ngoặt
Nhóm Liberatores do Brutus và Cassius lãnh đạo đâm Caesar 23 nhát dao ngay tại Viện Nguyên lão. Cộng hòa không được cứu — 14 năm nội chiến nữa tiếp theo.
Đế chế La Mã & Pax Romana
31 TCN
Trận Actium — Octavian thắng Mark Antony & Cleopatra
Hải quân Octavian đánh bại liên quân. Mark Antony và Cleopatra tự tử. Ai Cập — vương quốc Ptolemaic cuối cùng — trở thành tỉnh La Mã.
27 TCN
Augustus — Đế chế La Mã chính thức khai sinh
Kỷ nguyên mới
Viện Nguyên lão trao Octavian danh hiệu "Augustus". Nền nguyên thủ (Principate): thực quyền tuyệt đối trong hình thức Cộng hòa. Pax Romana bắt đầu.
117 SCN
Đế chế cực đại — thời Trajan
Lãnh thổ đạt đỉnh: khoảng 5 triệu km², từ Britain đến Mesopotamia. Dân số ước tính 50–70 triệu người. Mare Nostrum hoàn toàn trong tay La Mã.
161–180 SCN
Marcus Aurelius — hoàng đế cuối của Pax Romana
Hoàng đế-triết gia Stoic. Sau ông, Khủng hoảng thế kỉ III (235–284 SCN) và cuối cùng là sự sụp đổ của Tây La Mã năm 476 SCN.