Lesson 02 — Phong trào yêu nước đầu thế kỉ XX

So sánh tương tác Phan Bội Châu – Phan Châu Trinh · Timeline 1900–1913 · Bản đồ trung tâm phong trào · Quiz ôn tập

1. So sánh Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh

Chọn tiêu chí để so sánh hai khuynh hướng. Nhấn nhiều tiêu chí khác nhau để hiểu rõ điểm giống và khác nhau.

Phan Bội Châu

1867 – 1940 · Nghệ An

Mục tiêu

—

Phan Châu Trinh

1872 – 1926 · Quảng Nam

Mục tiêu

—

2. Chuỗi thời gian 1900 – 1913

Lọc:

1897 – 1914

Khai thác thuộc địa lần thứ nhất Bối cảnh

Toàn quyền Paul Doumer xây dựng hạ tầng (đường sắt, cầu Long Biên), mở rộng khai thác mỏ, đồn điền. Tầng lớp công nhân, tư sản, tiểu tư sản hình thành.

1900

Phan Bội Châu đỗ Giải nguyên Phan Bội Châu

Đỗ Giải nguyên tại Nghệ An, sau đó từ chối con đường làm quan để hoạt động yêu nước.

1904

Thành lập Duy Tân hội Phan Bội Châu

Phan Bội Châu thành lập Duy Tân hội tại Quảng Nam, suy tôn Kỳ Ngoại Hầu Cường Để làm hội chủ danh nghĩa. Mục tiêu: vũ trang đánh Pháp, lập nền quân chủ lập hiến.

1905

Bắt đầu phong trào Đông Du Phan Bội Châu

Phan Bội Châu sang Nhật lần đầu, gặp Lương Khải Siêu. Bắt đầu đưa học sinh Việt Nam sang Nhật học quân sự và kỹ thuật hiện đại.

1906

Phan Châu Trinh phát động Duy Tân Phan Châu Trinh

Khởi động phong trào Duy Tân ở Quảng Nam và Trung Kỳ: mở trường, cổ vũ cải cách lối sống, lập thương hội. Viết "Đầu Pháp chính phủ thư" gửi Toàn quyền Beau tố cáo quan lại và yêu cầu cải cách.

1906 – 1907

Đỉnh điểm Đông Du (~200 học sinh) Phan Bội Châu

Theo tài liệu Phan Bội Châu, khoảng 200 học sinh Việt Nam học tại các trường ở Nhật. Đây là đỉnh cao của phong trào.

Đầu 1907

Thành lập Đông Kinh Nghĩa Thục (Hà Nội) Sự kiện chung

Lương Văn Can, Nguyễn Quyền và các sĩ phu Hà Nội mở trường dạy chữ quốc ngữ, khoa học, lịch sử — ảnh hưởng tư tưởng Duy Tân. Trường hoạt động khoảng 9 tháng.

Tháng 6/1907

Hiệp ước Pháp–Nhật — Đông Du bắt đầu sụp đổ Phan Bội Châu

Pháp và Nhật ký thỏa thuận quyền lợi ở châu Á. Nhật đồng ý trục xuất người Việt lưu vong và hoạt động chống Pháp.

Tháng 11/1907

Pháp đóng cửa Đông Kinh Nghĩa Thục Sự kiện chung

Sau 9 tháng hoạt động, Pháp nhận ra tính chất tuyên truyền dân tộc và đóng cửa. Nhiều thành viên bị bắt hoặc đày Côn Lôn.

1908

Nhật trục xuất học sinh Đông Du — Phong trào tan rã Phan Bội Châu

Lệnh trục xuất được thi hành. Học sinh bị giải tán, nhiều người về nước hoặc sang Trung Quốc. Phong trào Đông Du kết thúc.

Tháng 3–5/1908

Phong trào chống thuế Trung Kỳ Phan Châu Trinh

Nông dân các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên biểu tình quy mô lớn chống thuế và lao dịch. Pháp đàn áp mạnh. Phan Châu Trinh bị bắt, kết án, đày Côn Lôn.

1909

Phan Bội Châu rời Nhật, hoạt động ở Trung Quốc và Xiêm Phan Bội Châu

Tiếp tục tìm kiếm đường lối và đồng minh sau khi Đông Du tan rã.

1908 – 1911

Phan Châu Trinh bị đày Côn Lôn Phan Châu Trinh

Bị kết án khổ sai chung thân (sau giảm còn 3 năm tù), làm khổ sai tại Côn Đảo. Hội Nhân quyền Pháp và dư luận quốc tế can thiệp → được thả 1911.

1912

Thành lập Việt Nam Quang phục hội Phan Bội Châu

Tại Quảng Châu (Trung Quốc), sau khi cách mạng Tân Hợi thành công (1911). Chuyển từ mục tiêu quân chủ sang cộng hòa theo mô hình Trung Hoa Dân Quốc.

1913 – 1914

Quang phục hội thất bại, Phan Bội Châu bị giam Phan Bội Châu

Các hoạt động vũ trang nhỏ lẻ ở trong nước bị đàn áp. Năm 1914, Trung Hoa Dân Quốc bắt Phan Bội Châu theo yêu cầu của Pháp; ông bị giam đến 1917.

3. Bản đồ các trung tâm phong trào (lược đồ)

Bấm vào tên địa danh trên bản đồ để xem vai trò. Lược đồ minh họa — không đúng tỉ lệ địa lý chính xác.

Trung tâm Đông Du / Bạo động

Trung tâm Duy Tân / Cải cách

Trung tâm tổ chức chung

Trung tâm nước ngoài

4. Vì sao cả hai khuynh hướng đều thất bại?

Bấm vào từng nguyên nhân để xem phân tích. Nguyên nhân nào ảnh hưởng nhiều nhất?

Chưa có đường lối đúng đắn

Phan Bội Châu dựa vào Nhật — nước có lợi ích địa chính trị riêng và sẵn sàng bán đứng lưu học sinh khi cần (Hiệp ước Pháp–Nhật 1907). Phan Châu Trinh muốn cải cách trong khuôn khổ thuộc địa nhưng không có lộ trình rõ từ cải cách đến độc lập thực sự.

Thiếu tổ chức chính trị vững

Duy Tân hội và Quang phục hội là các nhóm nhỏ, hoạt động bí mật, thiếu kỷ luật và mạng lưới rộng. Phong trào Duy Tân có ảnh hưởng nhưng không có hạt nhân tổ chức đủ mạnh để tập hợp lực lượng.

Chưa huy động được nông dân

Nông dân chiếm ~90% dân số — họ có tiềm năng nổi dậy lớn (phong trào chống thuế 1908 chứng minh), nhưng không ai liên kết được sức mạnh đó vào phong trào có tổ chức. Vấn đề ruộng đất chưa được giải quyết.

Tương quan lực lượng bất lợi

Pháp có bộ máy thuộc địa tổ chức tốt, vũ khí hiện đại, quân đội chuyên nghiệp (kể cả lính người bản xứ). Các phong trào vũ trang nhỏ lẻ của Quang phục hội không thể cạnh tranh về sức mạnh quân sự.

↓ ↓